zajawka

W krainie cerkwi

     Od Doliny Popradu po Bieszczady ciągnie się kraina zwana Łemkowszczyzną. Zamieszkiwali ją Łemkowie, etniczna grupa wschodnich Słowian o złożonej historii, przerwanej po II wojnie światowej przymusowymi przesiedleniami na tereny północnej i zachodniej Polski.

     Dziś odradza się pamięć tamtych czasów. Przejawia się poprzez restaurowanie świątyń i nielicznych już domostw z epoki. Pierwotnie Łemkowie reprezentowali wyznanie prawosławne, jednakże po unii brzeskiej częściowo przeszli na obrządek greckokatolicki. Ten, zwłaszcza w zachodnich rejonach, dominował do XX wieku, kiedy to ponownie zaczęto wracać do prawosławia. Po wysiedleniach powojennych praktycznie wszystkie cerkwie przeszły w ręce wyznawców rzymskokatolickich, ale na szczęście w większości przypadków wyposażenie świątyń pozostało w stanie nienaruszonym. W ostatnich latach nastąpiła masowa restauracja obiektów i dziś prezentują się w pełni świetności. Od niedawna w wakacyjne weekendy na miejscu znajdują się przewodnicy, a cerkwie są otwarte i udostępnione do zwiedzania.

Wyprawa

     W regionie znajduje się około stu cerkwi. Mając ograniczony czas, nie sposób odwiedzić każdej. Przedstawiona poniżej propozycja trasy pozwala zwiedzić kilkanaście z nich. Zdjęcia zostały wykonane obiektywami Irix o ogniskowych 11 i 15 mm. Tak szerokie obiektywy wymagają zdyscyplinowania, ponieważ jakiekolwiek odchylenia od pionu powodują silne zniekształcenia perspektywy, a same bryły świątyń sprawiają wrażenie nieco przysadzistych. Z drugiej strony taka optyka pozwala na wyodrębnienie obiektów z otaczającego, czasem mało estetycznego, świata. Tam, gdzie widać było pobliską jezdnię oraz różne elementy towarzyszące budynkom, w kadrach znajduje się jedynie to, co interesujące. Natomiast wewnątrz, tak krótkie ogniskowe są bardzo użyteczne, ponieważ pozwalają obejmować duże plany, także w ciasnych pomieszczeniach.

Przykładowa trasa prowadzi ze wschodu na zachód, rozpoczynając podróż w Ropnicy, a kończąc w Andrzejówce. 

Tutaj odnaleźć można mapę, na której znajdują się 62 cerkwie Beskidu Sądeckiego oraz zachodniej części Niskiego. Czerwonymi ikonami oznaczonych zostało 16 obiektów, których krótki opis wraz ze zdjęciami znajduje się poniżej.

Właściciele Garminów (i innych urządzeń nawigacyjnych, niemających dostępu do internetu) mogą skorzystać z zamieszczonego tu pliku KZM.

Cerkiew św. Michała Archanioła w Ropicy Górnej

01

Cerkiew pochodzi z początku XIX wieku. Być może właśnie w tym miejscu stała wcześniejsza świątynia.

02

Rokokowy ikonostas jest kompletny, a wśród utrwalonych na nim postaci możemy odnaleźć rzadko pojawiającego się na tych terenach świętego Onufrego.

03

Praktycznie wszystkie cerkwie budowane przed XX wiekiem powstały z drewna o charakterystycznej surowości.

04

Wśród polichromii dominuje ornamentyka, ale na sklepieniu możemy zobaczyć barwną scenę Przemienienia.

Cerkiew św. Paraskewy w Pętnej

05

Świątynia jest młodsza od większości pokazanych tu sanktuariów, bo pochodzi z 1916 roku. Jest to także jedna z nielicznych cerkwi murowanych i obecnie współużytkują ją grekokatolicy oraz wyznawcy kościoła rzymskokatolickiego.

06

Cmentarz oraz dzwonnica są dużo starsze, bo pochodzą z 1700 roku. Dzwonnica była częścią cerkwi, która stała tu do roku 1935.

Cerkiew Wniebowstąpienia Pańskiego w Gładyszowie

07

Cerkiew została wzniesiona tuż przed II wojną światową przez huculskich cieśli. Wyróżnia ją ciekawa bryła na planie krzyża, nietypowa dla tutejszej architektury, w stylu zwanym ukraińskim-narodowym.

08

Otoczona drzewami świetnie komponuje się z lokalnym pejzażem.

09

II wojna światowa przerwała budowę wyposażenia i ikonostas jest już współczesny. Wewnątrz znajdują się osiemnastowieczne elementy wystroju z cerkwi znajdującej się w tym miejscu przed I wojną światową.

10

Dziś jest to bardzo spokojne miejsce, jednak w trakcie I wojny światowej wieś, przez ponad rok, gościła front działań wojennych, który między innymi unicestwił pierwotną świątynię. W okolicy znajdują się dwa cmentarze wojenne.

Cerkiew św. Michała Archanioła w Smerekowcu

11

Na trasie naszej wycieczki napotykamy nietypowy kościół św. Michała Archanioła z 1818 roku. Jest dawną cerkwią grekokatolicką. To budynek murowany, zbudowany w stylu „józefińskim”, charakterystycznym dla monarchii austriackiej drugiej połowy XVIII wieku.

12

Murowana dzwonnica, będąca zarazem bramą wejściową, jest zbudowana w unikatowym dla regionu stylu parawanowym, czyli w postaci ściany ze zwykle trzema arkadami, w których znajdują się dzwony.

Cerkiew św. św. Kosmy i Damiana w Skwirtnem

13

Cerkiewne polichromie charakteryzuje bogactwo nasyconych kolorów. Przyjrzymy się sklepieniu cerkwi śś. Kosmy i Damiana w Skwirtnem, na którym widać Trójcę Świętą.

14

Chór muzyczny zawieszony jest wzdłuż ścian babińca oraz nawy w zachodniej części, a zdobi go rzeźbiona arkadowo balustrada.

15

W prezbiterium, oddzielonym nieoryginalnym ikonostasem, znajduje się ołtarz główny z baldachimem oraz tabernakulum, należące do oryginalnego wyposażenia z pierwszej połowy XIX wieku.

16

Większość wyposażenia zaginęła w czasie II wojny światowej. Ocalałe fragmenty możemy odnaleźć na ścianach bocznych nawy.

Cerkiew św. Paraskewy w Kwiatoniu

17

Osiemnastowieczna cerkiew w Kwiatoniu jest uważana za jedną z najpiękniejszych cerkwi w Polsce. Cerkiew stanowi przykład "gotyku łemkowskiego" ze względu na lekkość konstrukcji i smukłość kształtów. Określana jest jako perła cerkiewnej architektury drewnianej i sztandarowa wizytówka cerkwi Łemkowskich, a turyści najczęściej mówią po prostu "perełka, puzderko, cacko, czy baletnica".1

18

Architektura świątyni jest typowym przykładem cerkwi łemkowskiej typu północno-zachodniego. Jest budowlą o konstrukcji zrębowej, orientowaną, trójdzielną. Wzniesiona została na planie złożonym z trzech kwadratów: obszernego prezbiterium oraz nawy i babińca. Trójdzielność budowli widoczna jest również w bryle, która wznosi się od najniższego prezbiterium, przez wyodrębnioną wyższą nawę, po dominującą nad całością wysmukłą wieżę. Każdy z członów budowli jest nakryty odrębnym dachem.

19

Niedawno odrestaurowany, ponad stuletni ikonostas zachwyca barwami. Wykonany został w 1904 roku przez M. Bogdańskiego (ikony) i A.H. Szajnę (elementy snycerskie), posiada wszystkie cechy ikonostasu o typie wykształconym na terenie Podkarpacia w wieku XVI i XVII. Siedmioosiowy, składa się z 4 poziomych rzędów, carskich i diakońskich wrót.2

20

Oryginalne, bogato zdobione późnobarokowe wnętrze zachowało się w całości. Cerkiew została wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa Kulturowego i Naturalnego UNESCO.

Cerkiew Opieki Matki Bożej w Hańczowej

21

Budynek sięga XVII wieku i był wielokrotnie przebudowywany.

22

Historia świątyni jest ciekawa: pierwotnie grekokatolicka, po wojnie służyła wiernym obrządku łacińskiego, po czym popadła w ruinę. Po wywiezieniu wyposażenia do Łańcuta miała być rozebrana, lecz kilka wcześniej wysiedlonych w ramach akcji Wisła rodzin, które powróciły na te ziemie, postanowiło cerkiew uratować. Została odrestaurowana i służy wyznawcom prawosławia.

23

Większość cerkwi otacza niewysoki mur bądź drewniany płot z charakterystyczną, zadaszoną bramą, w której podczas nabożeństw przebywają zazwyczaj rodzice z niesfornymi dziećmi.

Cerkiew św. Dymitra w Czarnej

24

Odwiedźmy teraz urokliwie położoną osiemnastowieczną cerkiew w Czarnej. Łąka na tyłach świątyni wykorzystywana jest często przez młode pary – służy za tło ślubnego pleneru. Ciekawostką jest fakt, że istnieje druga cerkiew pod tym samym wezwaniem, która również znajduje się we wsi o nazwie Czarna, tyle że w Bieszczadach.

25

Wewnątrz znajduje się barokowy ikonostas, który przetrwał w całości do naszych czasów.

Cerkiew św. Michała Archanioła w Brunarach

26

To kolejny zabytek z listy UNESCO. Pierwotna świątynia powstała na początku XVII wieku i była parafią unicką.

27

We wnętrzu znajduje się barokowy, osiemnastowieczny ikonostas. W cerkwi zachowała się polichromia z motywem winorośli - wykonywana etapami między XVIII, a XIX wiekiem i utrzymana w błękitnej tonacji.

28

W miejscu pierwotnej świątyni jeszcze w XVII wieku powstała kolejna, a sto lat później - obecna. Została przebudowana po upływie następnego wieku.

Cerkiew św. Michała Archanioła w Polanach

29

Dziewiętnastowieczna cerkiew św. Michała Archanioła także została wzniesiona na miejscu świątyni z 1667 roku. Wewnątrz znajduje się kompletny ikonostas z XIX wieku (z malowanym baldachimem), późnobarokowy ołtarz (z obrazem Piet z XVIII wieku) oraz barokowa ambona z 1700 roku.

Cerkiew śś. Kosmy i Damiana w Bereście

30

Dziewiętnastowieczna cerkiew w Bereście uważana jest za jedną z najbardziej urokliwych w regionie. Towarzyszy jej charakterystyczna dzwonnica, będąca budowlą współczesną.

31

Klasycystyczny ikonostas składa się z elementów siedemnasto- i osiemnastowiecznych, pochodzących zarówno z nieistniejącej już świątyni, jak i z innych cerkwi regionu. Większość polichromii pochodzi z 1928 roku.

Cerkiew śś. Kosmy i Damiana w Piorunce

32

To kolejna świątynia wzniesiona pod koniec XVIII wieku na fundamentach starszej budowli. Wewnątrz znajduje się ikonostas złożony z elementów pochodzących z różnych epok, uzupełniony kopiami skradzionych ikon.

Cerkiew św. Michała Archanioła w Mochnaczce

33

Osiemnastowieczna cerkiew, przebudowana w 1846 roku, to kolejny przykład powszechnej w regionie architektury w stylu zachodnio-łemkowskim.

34

Nietypowy ikonostas składa się z dwóch części: górnej, barokowej oraz dolnej, późnoklasycystycznej.

35

Polichromia (tak zwana figuralno-ornamentalna) jest świetnie widoczna dzięki niewielkiej ilości obrazów i ikon zdobiących ściany świątyni.

Cerkiew śś. Kosmy i Damiana w Wojkowej

36

Świątynia pochodzi z końca XVIII wieku, a została osadzona na miejscu zniszczonej przez pożar starszej świątyni.

37

Na wyposażenie składa się oryginalny barokowy ikonostas, z którego po zaadaptowaniu świątyni przez wyznawców rzymskokatolickich usunięto carskie wrota oraz drzwi diakońskie.

Cerkiew św. Jakuba w Powroźniku

38

Zbliżamy się do zachodniej granicy występowania cerkwi. W Powroźniku znajduje się świątynia będąca najstarszą łemkowską cerkwią, również goszcząca na liście UNESCO.

39

Zakrystia pochodzi z 1607 roku, a jej ściany w całości pokrywa wieloplanowa kompozycja ze scenami Nowego Testamentu w centrum i starotestamentowymi uzupełnieniami dokoła.

40

Wjazd Chrystusa do Jerozolimy. Cerkiew była przebudowywana i przesuwana z powodu zagrożenia powodziowego - dlatego drewniane elementy, zwłaszcza najstarsze, są bardzo nierówne.

41

Po przemianowaniu cerkwi w kościół rzymskokatolicki ikonostas został rozcięty i przesunięty na boczne ściany prezbiterium. Także i tutaj znajdziemy ikony z początku XVII wieku, m.in. Sąd Ostateczny oraz Opłakiwanie Chrystusa.

42

Wewnątrz znajdują się także historyczne rzeźby dłuta lokalnych artystów. Są przystosowane do noszenia podczas procesji wielkanocnej i w Boże Ciało.

Cerkiew pw. Zaśnięcia Bogurodzicy w Andrzejówce

43

Cerkiew pochodzi z lat sześćdziesiątych XIX wieku. Wewnątrz znajduje się oryginalny ikonostas pozbawiony wrót oraz polichromia. Dolina Popradu, w której znajduje się wieś, jest zachodnią granicą występowania łemkowskich cerkwi w Polsce.

     To tylko jedna z propozycji tras umożliwiających zapoznanie się z architekturą cerkiewną. W okolicy znajduje się znacznie więcej bardzo urokliwych i wartościowych historycznie obiektów (większość z nich została zaznaczona na mapie). Część jest udostępniona do zwiedzania, zwłaszcza w okresie wakacji. Na miejscu można się spotkać z przewodnikami udzielającymi informacji na temat historii samych cerkwi oraz regionu.

1,2 Maria i Jan Hyra, Historia cerkwi w Kwiatoniu, czyli Kiedyś Służba Boża - Dziś Msza Święta.

Tekst i zdjęcia: Adam Śmiałek
Zdjęcia powstały przy pomocy obiektywów Irix 11mm f/4.0 i 15mm f/2.4.

Strona Irix wykorzystuje pliki cookies wyłącznie w celu ułatwienia jej przeglądania.

OK